آغازین روزهای تیرماه، هفته قوه قضائیه است . پیشینه قوه قضائیه مدرن ایران، به حدود یک سده می رسد. سیستم قضایی ایران در دوره پهلوی اول ، تغییرات بنیادین کرد. وزیر امور قضایی، علی اکبر داور ، با پشتیبانی رضا شاه در ۲۰ بهمن ۱۳۰۵، تشکیلات دادگستری را منحل و لایحه‌ای با قید دو فوریت در زمینۀ اصلاح دادگستری در ۲۷ بهمن ۱۳۰۵ به مجلس شورای ملی تقدیم کرد . داور با کمک حقوق‌دانان فرانسوی و برخی از دوستانش که مقامات مهم وزارت عدلیه را به آنها سپرده بود ، نظام قضایی جدیدی با تلفیق فقه شیعه اثنا عشری و قوانین کشورهای فرانسه، بلژیک و ایتالیا پی‌ریزی کرد و پنجم اردیبهشت ۱۳۰۶ به‌طور رسمی عدلیۀ نوین را افتتاح کرد.

قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران در بندِ آرایشِ غلیظِ شناعتِ عدالت است . و متاسفانه از موهبت انصاف پیراسته شده است. آراستگی و پیراستگی در ادبیات فارسی صناعت و فعلی هستند که برای زیبایی به کار می روند آرایش با زیاد کردن عناصر زیبایی مانند استفاده وسایل آرایشی و پیرایش با کوتاه کردن و سامان دادن عناصر زشتی مثل کوتاه کردن و سامان دادن موی سر است.

رستگاری قوه قضائیه ، با درک صحیح انصاف و گذر از عدالت تضمین می شود. خداوند در آیه 90 سوره مبارک نحل می فرماید:

 إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى  وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ  يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

همانا خدا (مردم را) فرمان به عدل( = انصاف ) و نیکی  و بخشش به خویشاوندان  می‌دهد و از افعال زشت  و ظلم نهی می‌کند و خدا به شما پند می‌دهد، شایسته است شما پند خدا را بپذیرید .

پیامبر اعظم (ص) در تفسیرآیه مذکور فرموده است: إِنَّ اللهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسان، بیان تمام حقیقت تقوی است . و امام علی به یارانش در تفسیر آیه یادشده فرمودند: فِی قَوْلِهِ عَزَّوَجَلَّ إِنَّ اللهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ فَالْعَدْلُ الْإِنْصَافُ وَ الْإِحْسَانُ التَّفَضُّلُ عدل همان انصاف، احسان همان بخشش و نیکی است. می توان با بهرمندی از کلام معصوم که قرآن ناطق هستند نتیجه گرفت در مسائل اجتماعی و حقوقی برای رسیدن به تقوا الهی انصاف را بر عدالت رجحان دهیم.

قوه قضائیه جمهوری اسلامی ، خود را اسیر مفهوم عدالت از منظر علم کلام و علم فقه کرده است و کمتر عدالت را از منظر فلسفه حقوق و علوم اجتماعی مد نظر قرار داده است . دهه 60 خورشیدی شرائط بحرانی بعد از انقلاب و هشت سال دفاع مقدس مانع ارائه تحلیل واقع بینانه از عملکرد می شود. در دهه 70 قانون تشکيل دادگاه‌هاي عمومي و انقلاب مصوب 73، با حذف دادسرا ضربه‌اي مهلک بر نظام قضايي ايران و حقوق عمومي وارد کرد. دهه 80  تبرطبری و دوستانش ضربه ای ناجور بر پیکره قوه قضائیه وارد کرد. جمله نادرست " العدل اساس الملک " که از ابن تیمیه بنیان گذار وهابیت بود شعار ابراهیم رئیسی در قوه قضائیه شد که نشان دهنده ضعف جدی مشاوران ناپخته را است . به نظر می رسد در ریاست جمهوری ایشان ، مشکل یاد شده به قوت خود باقی است. شعارکنونی قوه قضائیه الْعَدْلُ أَسَاسٌ بِهِ قِوَامُ الْعَالَم کلام امام علی (ع) است عدل ریشه واساس عالم است دوام و بقای جهان مادی وابسته به آن است. این شعار برای قوه قضائیه نمی تواند شعار درستی باشد زیرا با این حدیث شریف، نگاه کلامی به موضوعات حقوقی می شود.

مشکل اساسی قوه قضائیه جمهوری اسلامی تحلیل های نابجا ازظرفیت های موجود کتاب و سُنَّت است. تحلیل های اخباری و کلامی از کتاب و سنت مانع بروز اندیشه های اصولی و حقوقی مترقیانه است. رویکرد اصولی و حقوقی به مباحث مطرح در قوه قضائیه، جایگزینی انصاف بجای عدالت را فراهم می کند. قاعده انصاف یکی از«القواعد الکشافة عن الموضوع» در حفوق اسلامی است که منطبق بر اصل ( equity )  درحقوق بین الملل است .